د آريانا دائرةالمعارف

جهانی، عبدالباری

2010-07-20T03:46:00.000-07:00

عبدالباري جهانى يو افغان ليکوال، شاعر، اديب او ژورناليست دی. عبدالباري جهاني د خدای بخښلي حاجي عبدالاحمد زوی او د کندهار د ښار د باميزو د کوڅې اوسېدونکئ دئ. سربېره پر ښوونځي يې ديني زده کړي هم کړي دي چي استاد يې مرحوم ملا نور محمد اخند نومېدئ. جهاني د کندهار د ميرويس نيکه د لېسې څخه فارغ سوئ دئ. تر لېسې وروسته د کابل پوهنتون د تاريخ او جغرافيې د پوهنځي څخه فارغ سوئ دئ.

جهاني د ډېر کوچنيوالي څخه د نورو شاعرانو د شعرونو د لوستلو سره مينه درلوده. حافظه يې دومره قوي وه چي په يو ځل لوستلو يا اورېدلو سره به يې هغه شعرونه په ياد زده وه.

دوه ځله يي بېروت ته هم سفرکړى دى. کله چې په هيواد کې حالات په بدليدو شول نو دى په ١٩٨١ کال کې پاکستان ته کډې کولوته اړشو.

هلته يي دوه کاله تير کړل او بيا يي د امريکې غږ راډيو ته ازموينه په بري پاى ته ورسوله. د امريکې متحدوايالتونو ته د کارکولو لپاره کډه شو. تراوسه هملته اوسى او کار کوى.

ښاغلې جهاني افغانستان ته اوس هم درومي او ديدن يي کوى. لس کتابونه يي چاپ شوى دى اوځينې کتابونه يي له دري او انگليسي ژبو نه پښتو ته ژباړلي دي، چې له دې ډلې څخه يې د کوماندان په نوم ناول د يادولو وړ دى.

جهاني په کلاسيکه موسيقي ښه پوهيږي، د موسيقي مقامونو يې ښه زده دي او د محلي سندرغاړو د اوازونو اورېدل يې ډېر خوښ دي. اوس د اوږدو کلونو راهيسي د امريکا په متحده ايالاتو کي ژوند کوي

دهوسۍ تراژیدی

2010-07-08T03:19:00.001-07:00

لـيكـنه: پوهندوی اسد آسمايی

دهوسۍ تراژیدی

(یو لنډ یادښت)

زه بـه تـن غـرض وګانـده تـه پــرې نه ږدم
که د ګانـده د ژونـدون سـړی ضمان شی
آزادی تــر بـاد شـــــا هیـه لا تیـری کــــــا
چې دبل تر حکم لاندې شی زندان شی

خوشحال خان خټک

انسان یوازې د ژوند له پاره هڅه نه کوی، بلکې غواړی دآزادۍ په مرسته "ځان" زبات کړی، ځان قربانوی چې آزادۍ ته ورسیږی. دقربانۍ په مرسته آزادۍ ته رسیدل په خپله وګړی (فرد) له منځه وړی او ددغه نه حل کیدونکی پرادکس(paradox) استمرار تراژیدی ده.

د شلمې پیړۍ "وجودی" فلسفه، آزادی د انسان طرحه، پیژندنه او ماهیت ګڼی. دا په آزادۍ محکوم انسان دټاکنې په لایتناهی ډګر کې دخپلو کړنو مسؤل دی او له مسؤلیت څخه تیښته له آزادۍ څخه سترګې پټول دی.

له بلې خوا په شلمې پیړۍ کې اروا پوهنه رامنځ ته شوه چې د (خودی) او (نا ویښتیا) د "یونګ" په ژبه جمعی یا قومی نا خود آګاه دسمبولونو اوتصویرونو آره زیرمه په افسانو، فولکلوراو لرغونی هنر کې ریښې لری. سمبول او تمثیل په اروپايی شعر کې د عاطفی هیجان په بڼه د "رمبو"، "ولرن" او "بودلر" په اشعارو کې ځان څرګند کړ او دلته شعرد افسانې سمبولیکه ژبه ده او ښايی ووایو چې دغه سمبولیزم به له ختیزو(شرقي) سمبولونوڅخه اغیزمن وی. که دلته سنایی د نورانی پیر په مرسته په روحانی سفر پیل وکړ، نو ډیره موده وروسته "دانته" هلته لومړی د "ویرژل" چې دعقل سمبول دی او بیا د "بیناتریسه" چې دمینې سمبول دی، په مرسته خپل مانیز سفرپرمخ بوته. په یوه اټکل دا شرقی افسانې دی چې لومړی دمصراو بین النهرین له لارې لرغونی یونان او بیا ټول لویدیځ ته ورسیدې.

III

د "یونګ" دزړې نښې (کهن الګو) له مخې مولانا په مثنوی کې د ویښتیا (خود آګاه) او نیمه ویښتیا (نیمه آګاه) په منځ کې شعر وايی، خو دشمس په دیوان کې ته به وايې دناویښتیا (ناخود آګاه) له پوړ څخه تیریږی او ټولیزه (جمعی) نا ویښتیا (ناخود آګاه) له ژورو څخه يې شعری سمبولونه په ژبه جاری کیږی، همدا رنګه د ګویته د "فاوست" په لومړۍ برخه کې موږ پوهیږو چې ولې دمارګریت مینه به ناورین بدلیږی، خو ددویمې برخې دشننې له پاره موږ اړ یو چې پوه شوچې لرغونی سمبولونه څه ډول د "هلن" په وجود کې بیا دهنر او شعر ډګر ته راوزی. ددې سمبولونوریښه ښايی دبشری تاریخ څخه ورهاخوا غځیدلی وی.

د لیوال د "هوسۍ" منظومه یوه داسې نوې هڅه ده چې د خپل زړه خبرې دافسانوی سمبولونو په مرسته وکړی. دښکلا سمبول (دتورو سترګومیرمن) د شپيلۍ په اسرار آمیزه غږ زړه بایلي(مغروره پیغله) چې دتورو سترګو له میرمنې سره ورته والی لری، د شاعرانه تخیل په ځواک اد دشپیلۍ په کوډودرې خلې بیا بیا ځان را څرګندوی، لکه "هلن" چې څو پیړۍ وروسته دګویته د شاعرانه تخیل په ځواک بیا څرګندیږی.

"هوسۍ" دخپلواکۍ نښه دقربانۍ په مرسته دژوند امکان مومی، هغه زخمی کیږی اوپر هغې مین کلیوال خپلې سترګې، وینې او هیلې هغې ته وربښی اوبیا دا پوښتنه رامنځ ته کیږی چې د "آزادۍ" مظهر (هوسۍ) په دومره قربانیو ارزي؟ زخمی هوسۍ غواړی چې دشپونکی او دهغه دلیونۍ مینې په مرسته غنم وکري:خو ددغې منظومې زړه بوږنونکې غمیزه (تراژیدي) په دې کې ده چې "هوسۍ" دمینې، سپیڅلتیا او حقیقت په لرلو سره سره له ماتې او شکست سره مخامخ کیږی، چې د هوسۍ دغه د "نا ممکن" په لوری هڅه دیوې شاعرانه سمبولیکې تراژیدی استمرار ده.

د هرمان هسه "دبیدیا لیوه" داسې سمبولیکه افسانوی بیلګه ده چې لیکوال یې د "عقل" او "هنر" پلویانوته وايی چې له انتزاعی منطق څخه ځان وژغوری، خندا او ژوند زده کړی. "هرمینه" دناخود آګاه هغه څیره ده چې غواړی د "هالر" له دروغجن شخصیت څخه دې طبیعی پیر (حالت) ته راوګرځوی، هرمینه دافسانې او ناخود آګاه نښه ده چې د "پابلو" په خوله خبرې کوی او "ماریا" ددوی تر منځ نیمه ویښتیا(نیمه آګاه) دنده لری. دغه ټول سمبولونه دانسان په لرغونی (جمعی او قومی) روان کې ریښه لری، ته به وايی چې په دې ډول د هوسۍ (آز دۍ) مینه وال او دهغې له پا ره هڅې هم زموږ په لرغونی ژوند کې ژورې ریښې لری.

په پایله کې ښايی ووایو دا انسان دی چې د آزادۍ په هکله فکر کوی او دهغې په باب پوښتنه طرح کوی. آزادی دانسان قلمرو دی، خو دا چې ددې یا هغې خان ښوونې د ټاکنې (انتخاب) په پایله نه پوهیږی، ددې له پاره اړتیا ده چې د "یاسپرس" په قول له ځانه تیر شو(دل به دریا باید زد)، ځکه چې موږ د راتلونکې په هکله نه پوهیږو؛له همدې امله ویره او اضطراب لرو. د "پوپر" په خبره دانسان راتلونکې نامعلومه ده او د پیشبینی (اټکل) وړ نه ده. دې ته ورته روانی ویره د راتلونکې په باب د "هوسۍ" په منظومه کې هم ځان تکراروی ، وبه یې لولو:

... کله چې لاس یو دبل غاړه کې سپیدو څخه پوښتنه کوو

سبا به څه کیږی

یو کال وروسته به څه پیښیږی؟!

د ریښتینې او انتزاعی آزادۍ په هکله ټاکنه (انتخاب) به دلیوال په راتلونکو لیکنو کې وګورو، ځکه د سارتر پراند انسان آزاد دی، خو آزاد شوی نه دی. موږ به وګورو چې هوسۍ به دراتلونکی په لور دخوځښت وس ولری که نه؟

پوهندوی اسد آسمايی
کابل پوهنتون
۱۳۷۸/۱/۲۲

یاد به دې کومه په لمد و سترګو

2010-07-07T12:06:00.000-07:00

لـيكـنه: پوهندوی آصف بهاند

یاد به دې کومه په لمد و سترګو

د استاد اسد آسمايي لومړی تلین

دا دی د دوه زره لسم کال د جولای په اتمه د استاد اسد آسمايي له مړینې پوره یو کال تیر شو. زه خو داسې انګیرم چې استاد سره مې پرون لیدلي، غږیدلی او خندلی یم، خو دا یوازې زما دذهن یوه غولوونکې خوشبیني ده او بس. اوس استا د اسد موږ سره نه شته او یوازې دهغه یادونه دي چې موږ خپل خیال ورسره مصروفوو، خو داستاد خبرې، افکار، لید لوری او لیکنې له موږ سره ملګري دي. دا دی د اسد آسمايي د لومړي تلین د درناوي په خاطر زه دده پر مرګ په خپلې لیکنې باندې له سره په کتنې او څه زیاتونو سره دده د لومړني تلین درناوی کوم. دغه راز دخپلې لیکنې په پای کې داستاد اسد یوه مقاله دده دلیکنو او طرز دید دیوې نمونې په ډول را نقلوم، هیله ده چې دلوستونکو له پاره په زړه پورې وي. دا مقاله استاد اسد د ګران غفور لیوال د هوسۍ نومي اثر له پاره د ۱۹۹۰ م کال په اپریل کې لیکلې او دیاد اثر په پیل کې چاپ شوې ده.

یو اسد، یو لیونی
یو فلسفي، یو آسمايي

د ۲۰۰۹ م کال د جولای پر اوومه نیټه د پاریس په وخت د ورځې دولس اوپنځه پنځوس دقیقې استاد اسد آسمايي په خپل استوګنځي کې په داسې حا ل کې بې هوشه پیدا شوی چې لاسونه اومخ یې شنه شوي وو اوسا یې نه شوه ایستلای.روغتون ته له لیږدولو وروسته،د آکسیجن دستګاه په مرسته یې یو څه تنفس کړی، دلاسونواو مخ شین واله يې ورک شوي او وجود یې بیرته تودوخه پیدا کړې ده؛خو په خواشینۍ سره چې د۲۰۰۹م کا ل د جولای پر اتمه دسهار په څلور بجو او شپږ دقیقو ومړاو ډیرعلمي فرهنګي دوستان یې دویر پرتغر کینول.

تر هغه ځایه چې زما ژوند او خاطراتوله ده سره تړاو درلود او زما حافظه له ما سره یاري کوي، داوس له پاره به زه دده دمرګ د ویرتسلا ددغوتورو او خاطراتوپه لیکلو وکړم:

د افغاني فرهنګ دخزان وهلي بڼ یوه بله پاڼه ژیړه شوه او ورژیده،یوه بله څانګه یې ماته شوه. دا ځل یې له موږ څخه زموږ لیونی فلسفي یووړ،دا ځل یې د افغانستان د اوسني فلسفي تفکردریمه لویه سټه وچه کړه او دنامرادې زمانې نامرادو بادونو، له بیخه وایسته. د افغانستان د معاصر فلسفي تفکرلارویانو او مینه والولا د ځانځاني ښا مار د خاوند ستر فیلسوف پوهاند دوکتوربهاالدین مجروح او دوکتور غلام غوث شجاعي غم ژاړه،چې د فلسفي امید دریم ور يې هم پر مخ وتړل شو.مجروح خو ښامارانو وچیچه اومخامخ یې دخپل استوګنځي په انګړ کې په وینو لیت پیت کړاو شالیلی ګانې یې څیرې ګریوانونه په تمه کینولې؛او شجاعي خو پخوا ترمجروح د وخت لیوانوداړلی او دنیستۍ کندې ته لیږلی و.

خو زموږلیونی فلسفي يې داسې واخیست چې لکه د چا خبره وینه یې هم تویې نه شوه،ریښتیا دده په وجود کې وینه چیرته وه چې تویې شوې وای،او داسې یې رانه واخست چې په زرګونو زړونه یې په وینو او اوښکو کې ولمبول.

هوکې! اسد یادوم، آسمایي اسد، فلسفي اسد،لیونی اسد "که لیونی یې زما یار یې" هر څوک چې هر څه وایي، ودې وایي، زه په زغرده وایم هرڅه چې و، زما یارو:

ډیرې اوږدې لارې به یې ماته دراتګ په هیله شاته پریښودې اوپه ستړو قدمونو به له فرانسې نه،له پاریس نه تر ډنمارکه پورې ځان راورساوه او راته وبه يې ویل: "دا دی راغلم،اوس به مې دمه جوړه شي."

زما دمهاجرتونو دتیلفونونو یارچې ساعتونه به دده مرکې نه خلاصیدې.هرکله به مو په مورنۍ ژبه پښتو خبرې کولې،ښه به یو دبل په خبرو پوهیدو،خو څه داسې پوښتنې او ستونزې به مو په خبرو کې را پیدا شوې چې ده به نا څاپه راته وویل:ګوره فکر وکړه! ته زما په خبرو پوه نه شوې.ده په همدې خبرو او مرکو کې هم فلسفه ورکډوله او فلسفي پوښتنې به يې کولې:

ما به ورته وخندل ،خبره به مې په بله خوا واړوله او دعذر په ډول به مې د خوشال بابا ږیره ورته ونیوله:

"څو دې توان رسي په لوی دریاب کې ګرځه

پــه ویــا لـه کـې دې زوال و یـنـــم نهـنــګـه"

ماته په دقیق ډول د استاد اسد آسمایي دزیږیدو نیټه نه ده مالومه.نه ده په خپله څه راته ویلي،نه مې په کوم بل ځای کې دده یا دبل چا له قلمه څه لوستلي دي.له خپلو خبرو یې هم داسې ښکاریدل چې دزیږیدو اصلي نیټه یې چا نه ده لیکلې،اما په اټکلي ډول یې راته ویلي و چې دی څومره کلن دی.مډیا چې دمرګ په ورځ ۵۶ کلن ښودلی دی،دا هم په اغلب ګومان اټکلي نیټه ده.ده په ماسکو کې دخپل تحصیل دوخت یوه ریښتینې خاطره چې هغه دټوکې په بڼه ده او دده دزیږیدو اټکلي توب ثابتوي،داسې بیانوله:

چیرته په کوم رسمي دفتر کې پوښتنه رانه وشوه چې د زیږیدو ورځ دې وښیه!

ما وخندل.مقابل لوري پوښتنه وکړه:

په دې خاندم چې ماته یې کال نه ده مالوم،ته یې د ورځې پوښتنه کوې.

ده ته هر څه پوچ او بې مانا وو.ژوند کوم ارزښت نه ورته درلود.هر څه یې د فلسفې په تله کې تلل.ډیرو لږو خلکو سره یې خبرې راتلې؛خوچا سره چې غږیده نو بیا به ډیر صمیمي او بې تکلفه و.ډیرعلمي اوفلسفي مطالب به يې هم د ټوکو په جامه کې ویل.خپلو هم ردیفانو او ملګرو سره به یې هر کله ټوکې کولې.ښايي دا ټوکې یې له خپل پلار نه په ارث وړې وې.یو وارې ما داسې ولیدل چې له خپل پلار سره یې هم ټوکې کولې.

ډیر څلې به دی زموږ کور ته راته،او کله کله به زه ددوی کورته چې دکابل دپلچرخي په سیمه کې د حربي پوهنتون نه لاندې دګل باز په کلي کې و،ورتلم.دوی هلته دکابل سیند پر غاړه یوه کلا او یوه لویه باغچه درلوده.دده له لارې ،دده له کورنۍ سره بلد شوی وم.پلار یې غلام دستګیرخان نومیده؛خو ده به لا لا جان ورته ویلې،ما هم دده له خولې لالا جان با له.

د اسد دغیر معمولي کارونو په لړ کې یو غیر معمولي کار دا و چې پلار سره یې هم رابطه غیر معمولي وه.دوی دواړه په غیر معمولي ډول یو بل ته ګران وو.غیر معمولي ناسته پاسته او ټوکې به یې کولې.لکه دوه زاړه اوسره ګران ملګري داسې وو.

یوه ورځ زه او استاد اسد له ښار نه د پلچرخي د ګلباز کلي ته وخوځیدو.له رسیدو سره سم که ګورو چې کوټه له میلمنو ډکه ده.څه وطني غوندې خلک وو.زه خو د هغو له پاره پردی او نا پیژند لی وم؛خو داستاد اسد له خبرواو حرکاتو میلمانه پوه شول،چې دی دکور غړی دی،خو نه يې پیژانده چې د غلام دستګیر خان زوی دی.له ستړي مه شي وروسته کیناستو.د پاخه عمر یو تن چې ږیره یې په نکریزو سره کړې وه،اسد ته یې مخ ورواړاوه،ورته وې ویل:

سمدلاسه زیړ ږیري نورو ته مخ ورواړاوه،وې ویل:یو لاس به پورته کړو.

لالا جان چې په باغچه کې اوبه لګولې،د دوا په پای کې راورسید اود خلاصې کړکۍ له خولې نه یې پوښتنه وکړه:

لیوني اسد پلار ته مخ ورواړاوه ورته وې ویل:

دا دی چې بیا ګیله ونه کړې،په خپلو سترګو دې ولیدل چې دوا مې دې واخسته،چې بیا ګیله ونه کړې.حاضرینو یو بل ته په تعجب وکتل او په سترګو کې یې لالاجان ته څه وویل.

د استاد اسد له مړینې یو کال وړاندې غلام دستګیر لالاجان پور پرې کړ.اسد خپله له پاریس نه تیلیفون راته کړی و.په پیل کې مې پوښتنه ترې وکړه:

دځان په باب يې د ښه توب او یا بد توب ځواب رانه کړ.

د لالا جان پوښتنه نه مې ورنه وکړه،ژورسوړ اسویلی یې ویسته،وې ویل:
کوربانه! لالا جان هم لاړ.

زه چې دعادت له مخې دمړي د خبر په اوریدو ډیر ژر غمجن کیږم،غمجن شوم.د لالا جان دژوند څه سړې تودې چې ما لیدلې اوریدلې وې،په یوه ګړۍ کې مې تر ستر ګو تیرې شوې.دده ورین تندی،دده خبرې او خاطرات او دده ټوکې ټکالې مې لکه بریښنا د ذهن په آسمان کې وزغلیدې.

د اسد استدلال هم فلسفي و.کله به چې ده استدلال کاوه،دخپلو خبرو د ثبوت له پاره به یې دسترو فیلسوفانو په خبرو تکیه کوله،ډیر صمیمي او مهربانه و،حاکمانه نه غږیده،په خبرو کې یې حقیقت او صمیمیت له ورایه ښکاریده.

د استاد اسد دژوند او افکارو په برخه کې بل دپام وړ ټکی دا و چې دژوند په ټولو برخو کې دافراط او تفریط پلویي نه و.پرته له یوې لارې،نورو ټولو لاروکې منځ لاری او معتدل و.کله به چې له یوې خبرې سره مخالف و،مخامخ یې نه ردوله.له یوې ترخې مانا لرونکې خندا سره به یې وویل:

ښه ده کوربانه.

دده د "ښه ده کوربانه" په مانا باندې ډیر لږ کسان پوهیدل،چې د استاد مقصد نه ویل دي،ورپسې به یې وویل: "نه افراط،نه تفریط،طلایي منځ لاره"

استاد اسد آسمايي ژوند اونړۍ ته په بل نظر کتل،دده نظر له نورو سره په توپیر کې و.ده ځان ته ځانګړی دید،نظریه او لاره درلوده.ده هر څه له خپلوسترګواو خپلو عینکو څخه کتل او هر څه یې دخپلو افکارو په تله کې تلل او دا دید دده دید و،هغه فلسفي دید و،آسمايي دید واو اسدي دید و.استاد اسد له ډیرو ایزمونو سره آشنایي درلوده او تدریسول یې؛خو په یوه پورې یې هم تړاو نه درلود او له هغو نه یې پیروي نه کوله.دی یوسرکشه او لیبرال انسان و.

د استاد اسد په عیني ژوندانه کې یو حقیقت دا هم و چې که چا دده دخبرو د اوریدو او پوهیدوتمه درلوده،باید دمطالعې یو قوي بګروند یې درلودلای وای.هغه ترمینالوژي چې ده په خپلو خبرو کې کاروله،دهغې دپوهیدنې له پاره دمطالعې دغه قوي بګروند ډیر ضروري و.

په استدلال کې دلوی لاس خاوند و.په معجزه اي ډول یې خلک قانع کول.که به څوک نه پوهیدل او نه قانع کیدل،نو ده به ورته وویل:ښه ده،څه چې ته وایي،هغه سمه ده.

د استاد اسد آسمایي شخصیت نه قانع کیدونکی،سرکشه،پلټونکی او یاغي شخصیت و.هغه بغاوت چې مجروح په ځانځاني ښامار کې پیل کړی و،اسد ګام په ګام تعقیباوه او پر هماغه پله روان واو دغه بغاوت ته یې عملي جامه وراغوسته.

لیونی اسد دهیڅ ډول ټولنیز او رسمي قانون پرواګیر نه و.هغه څه چې به دده په فکراو طبع برابر و،دی به یې قانع کاوه؛منل به یې او کول به یې.د نور څه پرواګیر نه و.د چا دخندا او ښه ویل،بد ویل خیال یې نه ساته او غیر معمولي کارونه یې ډیر کول.دهمدې دلایلو پر اساس زموږ دپوهنتوني یارانو کومه کړۍ چې وه،هغو به لیونی اسد باله.لیونی اسد زموږ په یارانو کې عامه او منلې خبره وه او ده ته هم یو ښکاره حقیقت و،په ځان یې هم بده نه لګوله.

د ۱۹۹۲ م کال دمارچ وروستۍ شپې ورځې وې،زه دجهادي او ټوپکي زورواکئ څخه د خلا صیدو په خاطر دخپلې ځالې او وطن پریښودو ته اړ شوم او د خپلې کورنۍ له نهو غړو سره د پیښور په لوري روان وم.لیوني اسد ته ورغلم ،ورته ومې ویل:

اسد ګله!

که کولای شې ووزه.زه روان یم،که بیا مو دیدن ونه شواو ...
ده د وتلو اقتصادي توان نه درلود،دترخې خندا په ملتیا یې راته وویل:دا دومره موده مو چې سره ولیدل،څه ګټه مو وکړه... بیا یې ور زیاته کړه:تاسو ماته دلیوني خطاب کوئ،مګر لیونیان تاسو یاستئ.ما و پوښته څنګه؟ ده وویل:

د افغانستان ددې ډرامې دلیدلو له پاره بهرنیان په زرګونو ډالر لګوي او لیدلو ته یې راځي،زه چې تیار همدلته یم، پرته له مصرف نه یې ونه ګورم.

اسد به ډیر پیچلي مسایل هم په ساده او روانه ژبه سره شنل.د جبر او اختارمسآله یوه پیچلې مسآله ده.انسان دطبیعت په مقابل کې څومره مجبور دی څومره مختار، انسان د ټولنې په مقابل کې څومره مجبور دی څومره مختار،انسان د خپلې کورنۍ په مقابل کې څومره مجبور دی څومره مختاراو...ده به دا مسایل په روانه او ساده ژبه داسې توضیح کول چې مخا طب به یې له ورایه پوه کاوه.دغه جبر او اختیار به یې په خپل سبک اوانداز بیاناوه او کله ناکله به یې راته وویل:

کوربانه!

کاشکې دا خلک پوهیدلای چې دوی څومره مجبور دي.

د استاد مجروح او استاد شجاعي لاره او افکار یې خوښول او دا خبره یې ماته په وار وار په کابل او اروپا کې کړې وه:

استاد مجروح اواستاد شجاعي زما په خبرواو مقصد پوهیدل،دوی ټول غوږ،غوږ وو.او بیا به یې له یو ساړه اوسیلي سره د خوشال بابا دا بیت پر ژبه راغی:

چیرته پسې درومم،په کوم لوري به يې مومم
ورکه مونده نه شـي، بې رهبره بې سـرا غه

کله کله به په سوچونو کې ډیر ژور ډوب شو او یوه ټکي ته به یې په ځیر کتل.که چا به دسوچونو د دلیل پوښتنه ځینې وکړه،یو خندونکی،حیرانونکی ځواب به یې ورکړ،چې دده د سوچونو اوعیني ژوندانه ښکارندوی به و.یوه ورځ مې دهمدې سوچونو لړۍ ور وشلوله،ومې پوښته:

استاد اسد په تهیه مسکن کې کور درلود.وروسته له هغه چې دی له خپلې کورنۍ سره دکابل پریښودلو ته اړ شو،کور په یوه وخت کې دوو ټوپکیانوپه ګډه ولجه کړی و.دې ټوپکیانو به هر کله دکور دملکیت پر سر دعوا کوله.ده دخپل کور دهمدې مسآلې په اړوند زیاته کړه:

زه اوس له کوره ورتیر یم،هغوی که زما دکور پرسر دشخړې په ترڅ کې یو بل سره ووژني،مقامات به ما ټینګ نیسي چې قتل ستا په کور کې شوی دی،ته به یې ځواب وايي.

د استاد اسد د ژوند بله پرده،دده زنداني کیدل دي.دی درې ځلې زنداني شوی او دا درې سره کیسې یې ماته تیرې کړي دي.له دې درې ځلې بندي کیدو سره سره يې،خوله نه پټوله.حقایق یې ویل او د حقایقو دبیان له پاره بیا هم د زندان پرواګیر نه و.

دا فلسفي حقیقت یې ښايي ډیرو لږو کسانو ته څرګند وي چې ده حقیقتآ ځان په آزاده دنیا کې بندي او زنداني ګاڼه او ویل به یې: "دا جهان ډیر تنګ دی."

استاد اسد لوړې زده کړې دماسترۍ تر درجې دماسکو په ډیر مشهور پوهنتون( ام ـ ګا ـ او )کې پای ته رسولې وې.تحصیلي بورس ده ته دوخت مقاماتود ده داستعداد او لیاقت په خاطر نه و ورکړی،بلکې د اسد ځینو زړه سواندو دوستانو چې دهغه وخت په دولت کې یې واک درلود او خبره یې منل کیده،دا پریکړه کړې وه چې اسد باید له افغانستانه ووزي او تر ټولو ښه لاره یې تحصیلي بورس دی.دده همدې دوستانو استخباراتي مقاماتو ته ویلي ووچې اسد ښه سړی دی،خو دده خوله چا تړلی شوه.داسې وخت هم راغی چې دده د زغردو اولوڅوخبرو په وجه،بیا د ده نوم په تورلست کې ولیکل شو.دا داسد دخولې خبره ده چې ما ته یې کړې ده:

یوه ورځ ځینې دوستان کور ته راغلل،راته وې ویل: هلکه! ته نه منع کیږي،دا دې پاسپورت ،ویزه او ټکټ،چټک ماسکو ته ځه.دده دوستان پوه شوي ووچې دلوڅې ژبې او حقیقت ویلو په وجه به یا اسد تلف شي او یا به بیا زندان ته روان وي.دی بهر ته ولاړ او په لوړه سویه یې دیپلوم راوړ.هغه پوهنتون چې ده زده کړې په کې کړې وې،د لوړو تحصیلاتو وړاندیز هم ورته کړی و،خو دکابل مقاماتو دهغوی په ځواب کې لیکلي وچې په کابل کې اسد ته اړتیا ده،باید کابل ته راشي.کابل ته راغی او په علمي کدر کې ومنل شو،خو څه موده وروسته عسکرۍ ته سوق کړای شو،بیا هم دده هم هغو دوستانو چې مخکې یې یادونه وشوه،وساته او په علمي کدر کې یې خپل کار ته دوام ورکړ.

استاد اسد ماته مخامخ تدریس نه دی کړی،خو ما یې له مطالعې او علمي ذخیرې نه ډیره استفاده کړې ده.کله چې ما له یوې ډلې استادانو سره د کابل پوهنتون دادبیاتو په پوهنځي کې د ماسترۍ پروګرام پر مخ بیوه،یو روس پوهاند موږ ته دفلسفې تدریس کاوه،استاد اسد یې د لکچرونو ژباړه کوله،روس پوهاند به چې هر څه ویل،استاد اسد به دهغه په خبرو دوه درې چنده اضافه کوله او موضوع به یې نوره هم په افغاني سبک روښانه کوله.یوه ورځ داسې هم وشول چې روس پوهاند دشکایت په ډول استاد اسد ته وویل:هغه څه چې زه په دوو دقیقو کې وایم،دهغه ژباړه ته په اتو یا لسو دقیقو کې کوې... استاد اسد یوازې موسکی شو او نور یې څه ونه ویل.

د استاد اسد ادبیات خوښیدل،د نړۍ د ادبیاتو شهکارونه یې لوستي و

واو هغه یې هم په فلسفي عینکو لوستي وو.له عاشقانه اشعارو او موسیقي سره یې مینه درلوده،خو له عاشقانه هغو نه يې زیات خمریه اوفلسفي اشعار خوښیدل.دخوشال بابا رندي او خمریه اشعار یې خوښیدل،دخیام اشعار یې ډیر خوښول،دحافظ شیرازي ځینې شاه بیتونه یې د خبرو په ترڅ کې تکرارول او کله کله به يې دنږدې یارانو په تودو بحثونو کې دمولانا دا بیت پر له پسې تکراراوه:

هرکه او بیدار تر، پردرد تر
هرکه اوآګاه تـر، رخ زرد تر

افغانستان خو هیڅکله له اړو دوړ نه خلاص نه وي،خو کله چې ټوپکي ناتاربرقرار شو،د افغاني ټولنې اړودوړ نور هم پسې زیات شو،ګڼ شمیر خلک له دې اړو دوړ څخه په تیښته شول،خو استاد اسد لا "لکه ونه مستقیم په خپل مکان..." و. په دې وخت کې استاد اسد "دادیانو تاریځ" په نامه کوم مضمون تدریساوه.کله يې چې د عیسویت دتاریخ په باب په کوم ټولګي کې لکچر ورکړی و،بیا نوداسلامي جهادي رژیم مقاماتو پسې اخیستی وچې ولې دعیسویت تبلیغ کوي او ښه یې په عذاب کړی و.کله چې یې ماته په اروپا کې دا کیسه تیروله،دخندا په ترڅ کې مې ورته وویل:بچو مزې دې کړي دي،او بیا مې د شعر توره ورته راواخسته او د ډاډینې له پاره مې دکاروان صاحب دا بیت ورته واوراوه:

"وخت به راځي چې غاښ دزهروبه ښامارنه لري
مجنـون بـه ګرځي مســتا نـه مـلا به دارنـه لـري"

خو داستاد اسد په ژوندینې داوخت رانغی او له بده مرغه چې ملا هماغسې مستانه ګرځي او فلسفي مجنون دخپلو فلسفي افکارواو دزمانې د ناکردو په تارونو زندۍ شو.

او بیا آسمان وریځ شو،وغړمبید،داسې وغړمبید چې غرونه او رغونه یې ښورول.نه یې واوره واوروله نه ږلۍ،نه کوم تند باران وورید او نه نرم باران.دا وار ته د تالندې او بریښنا په لړکې د وریځو له منځ نه سپین اوښ راښکاره شو،خلکو ویل خدایه خیر کړې، "بیا به وارکا په کوم غولي وارد چا دی"، اسد غږ وکړ : دا زما دی، دازما وار دی. او په پای کې دا وار پر ده راغی،پر آسمایي راغی، پر لیوني راغی.

سپین اوښ راغی،دده داستوګنځي مخې ته ودرید،په ګونډو شو.اسد په آسانۍ،په نرمۍ،په خوشالئ،په خپله خوښه ورباندې سپور شو.اوښ بیرته ودرید،په سوچ کې شو،څه يې ونه ویل،سر یې وښوراوه،وخوځید او دتوروسپینو وریځو په منځ کې زموږ له سترګو نهام شو...

او زموږ دمرکو لیونی،زموږ د فلسفو لیونی،زموږ دغرونوآسمايي لیونی،زموږ دیارانې لیونی او زموږ اسد یې دتل له پاره له موږ څخه جلا کړ،اوپه دې ډول یو ستر انسان دمځکې له مخ کم شو.

روح دې یې ښاد وي
داوس له پاره همدومره
آصف بهاند

مجروح، سيد بهاوالدين

2009-07-14T00:33:00.001-07:00

لـيكـنه: صديق الله بدر

پوهاند سيد بهاوالدين مجروح د افغانستان يو نامتو فيلسوف مفكر ليكوال او عالم شخصيت و.

سيد بهاوالدين مجروح د افغانستان د نوميالي ليكوال او اديب سيد شمس الدين مجروح زوى په ١٣٠٦ لمريز كال د كونړ ولايت د اسمارو د شينكوړك په كلي كې وزيرېد او خپلې لومړنۍ زده كړې يې د خپل كلي په جومات كې تر سره كړې. له لومړنيو زده كړو وروسته كله چې له خپل پلار سره كابل ته راغى د ١٣ كلنى په عمريې رسمي زده كړې پيل او د استقلال لېسې په څلورم ټولګي كې په زده كړو بوخت او په ١٣٢٩ لمريز كې د نوموړې لېسې د ادب او فلسفې له څانګې څخه په لومړۍ درجه فارغ شو. تر فراغت وروسته د خپل لياقت له مخې د دولت له خوا د عالي زده كړو لپاره فرانسې ته وليږل شو.

مجروح په فرانسه كې له ١٣٣١ نه تر ١٣٣٧ پورې د پاريس په سوربن او بيا د مونت پليه په پوهنتونونو كې خپلې لوړې زده كړې د روحياتو او فلسفې په څانګه كې د مافوق ليسانس تر درجې پورې سرته ورسولې او په همدې دوره كې په دې وتوانېد، چې د الماني او انګريزي ژبو ادبيات په المان او انګلستان كې سرته ورسوي.

پوهاند مجروح په ١٣٣٧ كې هيواد ته راستون شو، چې له راستنېدو سره سم لومړى د كابل پوهنتون د ادبياتو د پوهنځي استاد او بيا د نوموړي پوهنځي رييس شو. په ١٣۴٢لمريز كې د كاپيسا ولايت والي وټاكل شو او يو كال يې دا دنده مخ ته يوړه. په ١٣٣٧كې په غربي المان كې كلتوري رييس وټاكل شو په ١٣۴٧كې يو ځل بيا فرانسې ته لاړ او د مونت پليه له پوهتون څخه يې د ادبياتو او فلسفې په برخه كې خپله د كتورا واخيسته.

له ١٣۴٧نه تر ١٣۵١ پورې يې د دوهم ځل لپاره د كابل پوهنتون د ادبياتو په پوهنځي كې د استادى دنده غوره كړه او په همدې دوره كې د پوهنځي انتخابي رييس شو.

په ١٣۵١كې د افغانستان د تاريخ د ټولنې رييس و او په دې ټولنه كې له درې كلن خدمت وروسته تر ١٣۵٨ پورې د ادبياتو په پوهنځي كې په تدريس بوخت و او د فلسفې ښوونه يې كوله.

ده د ثور له كودتا وروسته په انزوا او ګوښه ګيرى كې شپې ورځې تېرولې او كله چې روسانو د ١٣۵٨ د جدي په شپږمه نېټه پر افغانستان حمله وكړه، مجروح صاحب پاكستان ته مهاجر شو. هلته يې د افغان اطلاعاتي مركز په نامه يوه فرهنګي اداره پرانستله، دې ادارې د افغانستان له حالاتو د دنيا والو په خبرولو كې ډير مهم نقش ولوباوه.
پوهاند مجروح په پښتو، دري، عربي، انګليسي، فرانسوي او جرمني ژبو پوهيده او په دې ژبو يې ليكنې كولې.

په پاى كې دغه د هيواد لوى او فاضل شخصيت او د روسانو په ضد د فرهنګي مقاومت او مبارزې يو سر لارى او مخكښ په ١٣٦٦ لمريز كال د سلواغې په مياشت كې د وطنو اسلام او خلكو د دښمنانو له خوا په ناځوانمردانه ډول د جمعې په شپه د خپل دفتر تر مخه په پيښور كې شهيد كړى شو.

پوهاند مجروح د خپل وياړلي ژوند په بهير كې يو لړ علمي، سياسي او ادبي ليكنې كړې دي، د هغه چاپي اثار په لاندې ډول دي:

د دوكتورا تېزس په فرانسوي ژبه
د جبر او اختيار د يالكتيك
اژدهاي خودي ١-٢-٣-۴ دفترونه
ځانځاني ښامار
د مور پيغام
دښمن و پېژنئ
نا اشنا سندرې
صوفي او نوې دنيا

او يو شمير نورې خورې ورې ليكنې چې وخت په وخت په مطبوعاتو كې خپرې شوې دي.[*]

خادم، قيام‌الدين

2009-04-25T16:38:00.001-07:00

لـيكـنه: حبیب الله غمخور

مرحوم قيام الدين خادم په ۱۲۸۶ لمريز کال دکامي ولسوالی په يوي روحاني کورنۍ کښې دنياته سترگې پرانيستي دي. دخادم صاحب پلار مرحوم ملا حسام الدين اخوند پخپله سيمه کښي يو مشهور او پوه عالم و .

قيام الدين خادم لومړنۍ زده کړي پخپل کور کښي دخپلو والدينو څخه تر سره کړيدي . خادم صاحب داسلامي علومو زيات شمير کتابونه لوستي وه؛ هغه صرف ،نحوه ،منطق حکمت ،فقه ،حديث ، تفسير اونور مروجه علوم يي لوستلي دي. هغه دديني پوهي دترلاسه کولو لپاره ۱۵ کاله دهيواد په داخل او له هيواد نه بهر سفرونه کړېدي.

ارواښاد خادم صاحب دلومړي ځل لپاره په ۱۳۰۴ لمريز کال دکامې په ابتدائيه ښونځۍ کښي دښوونکي په توگه دندي په سرته رسولو وگمارل شو. پسله څه مودې هغه هندوستان ته سفر وکړ تر سفر وروسته کله چې وطن ته ودباره راوگرځيد دجلال آباد په يوه ښوونځۍ کې دښوونکي په توگه مقرر شو.

خادم صاحب دوه نيم کاله په لواړگه کې اوسېده ،همدلته دشاعرۍ ،ليکوالی او ادبياتو سره دهغه مرموزي علاقي انکشاف پيداکړ ،همدلته په لواړگه کښي ېې کوزده او واده وکړ .

خادم صاحب په ۱۳۱۲ لمريز کال دلواړگي نه د کندهار ولايت ته ولاړ او هلته دکندهار دپښتو ادبي انجمن دغړې په توگه وگمارل شو. په ۱۳۱۴ لمريزکال داسد دمياشتي په ۲۵ نيټه دهغه وخت ددولتي اړونده چارواکو په امر او دستور د "پښتو ادبي انجمن" له کندهار څخه کابل ته انتقال وموند ، چي په ۱۳۱۵ لمريز کال دغه انجمن په "پښتو ټولنه" ونومول شو. خادم صاحب دري مياشتي د "زيري" د اخبار د نشر ولو مسؤليت پر غاړه درلود. په ۱۳۱۸ لمريز کال د تاليف او ترجمي د شعبې مدير مقرر شو، او په ۱۳۲۰ لمريز کال د پشتو ټولني د عمومي رياست مرستيال او په ۱۳۲۱ لمريز کال د اتحاد مشرقي مدير او په ۱۳۲۴ لمريز کال د دايرةالمعارف د ترجمي مدير مقرر شو. په ۱۳۲۵ لمريز کال د تعاوني ډيپو د تفتيش لوي مدير وټاکل شو، څه وخت وروسته د هرات ولايت ته ولېږل شو. په ۱۳۲۹ لمريز کال د کندهار د طلوع افغان مدير په توگه و گمارل شو. په ۱۳۳۰ لمريز کال د کابل مجلې د چلوونکې دنده ورپغاړه شوه، په ۱۳۳۱ لمريز کال د سروبي دبرېښنا د فابريکې د کوپراتيف لوي مدير مقرر شو.

په ۱۳۳۲ لمريز کال خادم صاحب د "اصلاح" دورځپاڼي د مسؤل مدير په حيث وټاکل شو. خادم صاحب په مختلفو د دولت ي دندو گمارل شويدۍ او په مختلفو ځايو کښي يې دندي سرته رسولې دي، دبيلگې په توگه د اصلاح دورځپاڼي د مدريت ددندې تر سرته رسولو وروسته هغه څوکاله دپښتو ژبې دکورسونو مدير او په عين وخت کښي د "زيري" داخبار دچلوونکي دنده هم پر غاړه درلوده . ارواښاد استاد قيام الدين خادم د پښتو ژبي او ادب يو پياوړى ليكوال، شاعر او پوه عالم و، او پدې لاره کښي يې زيات زيار ايستلۍ . خادم صاحب په رښتيا سره دپښتو ژبي او ادب خادم و ،په همدي دليل هغه د پښتو ژبي او ادب د ځلانده آسمان يوله روڼو ستورو څخه گڼل کيږي . استاد د پښتو ژبي او ادب په باب پوره او په زړه پوري منظوم او منثور آثار ليكلي اويوه ښه علمي ذخيره يې زموږ دهيواد راتونکي نسل ته پرې ايښې دي، چي اوس د پښتو ژبي او ادب ليوال ورباندي وياړ ي .

د ارواښاد استاد خادم د منظومو او منثورو آثار وډير په زړه پوري کتابونه ليکلي او څورلس ځانگړي اثار يي چاپ شويدي چې دهغه جملې نه يې يو شمير لکه دکوچنيانو اخلاقي پالنه،روهي گلونه، دمر غلرو اميل ،نوی ژوند، مکارم الاخلاق،،پښتونولي،بايزيد روښان، خيالي دنيا دشريف سرگذشت او نبوغ او عبرقربت دچاپ بخت موندلۍ او يو شمير نور اثار يي لاتر اوسه دهغه دخپلوانو په کورونو کې کښي ممکن په تاخچو اويا هم الماريو کښي دچاپ په انتظارزاړه سوې وي . "خيالي دنيا" دخادم صاحب ډير مشهور اثر دۍ چې دده د منثورو آثارو مجموعه ده ،دغه اثر ته د ادبي ټوټو مجموعه هم ويلاى سو.

خيالي دنيا په ۱۳۳۹ هجري شمسي كال د پښتو ټولني له خوا د زرو ټوكو په تيراژ په ۹۴ مخونو كښي د دولتي مطبعې له خوا چاپ سوى دى، د كتاب د ټولو ادبي ټوټو شمېر "شپږ پنځوسو" ته رسيږي چي هره ادبي ټوټه يې د افغاني ټولني كړه وړه تمثيلوي.

د كتاب ادبي ټوټو هره يوه يې دخپلي معنا او هغو مفاهيمو له مخي چې پكښي ځاى سوي دي د پښتو ادب د پراخه بڼ رنګارنګ ګلان ګڼل كيږي. كه دغه اثر په دقت ولوستل سي يوه لوى سمندر ته ورته دى چي هر څه پكښي موندل كيږي . خادم صاحب پدغو لنډو ادبي انځوروکښي مينه، محبت، د ټولنيز ژوندرازونه ، آزادي، انتقاد، پرمختګ، عبادت، هنر او د ژوندانه ټولي لاري چاري لوسونکي ته ورښيي.

مرحوم خادم صاحب په اردو،انگليسي او عربي ژبو بلد و ،دهمدغو ژبو په مرسته هغه ديوه کنجکاو او پلټونکي انسان په توگه تلاښ کاوه دډيرو شيانو په راز ځان پوه کړي، کيداي شي دهغه دبرياليتوبو درازونو څخه يو هم همدا وبولو.

خادم صاحب نه يوازي د علم او پوهې په ډگر کي افغان ولس ته خدمت کاوه بلکه په سياسي ډگر کښي هم دهيواد دسياسي څيرو په قطار کي ورته دقدر په سترگه کتل کيده.

ښاغلی غبار د "افغانستان در مسير تايريخ" دوهم ټوک په ۲۳۸ مخ کښي ليکې : په ۱۳۲۶ لمريز کال يوه سياسي گوند دويښ زلميانو په نامه علني فعاليت پيل کړ . ددي گوند بنسټ ايښودونکی او مشران په کابل ،کندهار او ننگرهاکي دا کسان يادوي : عبدالروف بينوا،گل پاچو الفت، فيض محمد انگار ،نورمحمد ترهکي ،غلام حسن خان سپي ،( اين دونفر اخير ازدسته عبدالمجيد زابلي بودند) ،محمدرسول خان پشتون،عبدالشکورخان رشاد،عبدالهادي توخي ،محمدانورخان اڅکزائي ،قاضي بهرام خان ،غلام جيلاني خان ،قاضي عبدالصمد خان ،فتح محمد خان، خټگر، نور محمد خان قاضي خيل،محمد ابراهيم خواخوږۍ،محمد ناصر خان لعل پوري، صوفي ولي محمد خان، آغامحمد خانکرزی ،محمد موسي خان شفيق ،غلام محمدخان پوپل ،محمد طاهر خان صافی ،قيام الدين خان خادم ، ارسلاخان سليمي وردگ ،نيلک محمدخان پکتيانی ،صديق الله خان رښتين، عبدالعزيز خان ،عبدلخالق خان واسعي ،محمد علم خان، نوراحمد شاکر، محمدرسول خان مسلم، محمد حسين خان رېدی، عبدالرزاق فراهي ،محمد نور خان علم ،عبيد الله خان صافی، گل شاه خان صافی، ظهورالله خان همدرد،محمدشريف خان قاضي ،عبدالمنان خان دردمند،آقامليا ،عبدالصمدخان ويسا ،محمد علم بڅرکی وچند نفر ديگر . منشي حزب در اوايل عبدالروف خان بينوا ودر اواخر عبدالرزاق خان فراهي بود. افغانستان در مسير تاريخ دوهم جلد ۲۳۸ مخ

د ( ۱۳۲۷ ش)کال د جوزا د مياشتی په اوومه د ويښو ځلميانو د تدارک د کميسون د لارښوونی له مخې د کندهار، ننګرهار او کابل يو شمير ادبی او عرفانی ملګرو لکه عبدالرؤف بينوا، فيض محمدانګاز، نورمحمد تره کی، قيام الدين خادم، صديق الله رښتين، ګل پاچا الفت، نيک محمد پکتيانی، محمد ارسلان سليمی، عبدالقدوس پرهيز، ابو الحسن هزاره، پاينده محمد روهيلي، محمد ولی ځلمی، عطا محمد شېرزی، محمد طاهر تائب او ځينو نورو ليکوالانو او روښنفکرانو د موسسی کنګری غړو چې شمير يې دوه ويشتو تنو ته رسيدی د دارالامان په افشار وکې د عبدالمجيد زابلی دنوی تعمير په يوه سالون کې د ماسپښين پر دوو بجو د ويښو ځلميانو دگوند جوړولولپاره دبيلو بيلوولايتونو د نمايندګانو طرحي وړاندی شوی چې يوه يې د عبدالروف بينوا او نور محمد تره کی، بله يې د قيام الدين خادم او دريمه يې د صديق الله رشتين وه. لومړی يې مترقي او عصری، دوهمه يې ملی اوو طنی،دريمه يې مذهبی او کلتوری رنګ درلود. د زيات بحث وروسته د ټولو طرحو د مهمو مادو په ګډون پر دغو ټوکودټولو موافقه راغله : د اسلام او مشروطه شاهی نظام او د پاچاد مقام درناوی، د دولت د دروګونو قواؤ ترمنځ لکه اجرئيه، مقنينه، قضائېه تفکيک او بيلوالی ، دهغوي د حقوقو او صلاحيتونو ټاکل، د ازادو انتخاباتوپر اساس درابلل شوي لويی جرګی د لاری د وخت دغوښتنو سره سم په اساسي قانون کې تعديلات او تغيرات راوستل ، داساسي قانون پلي کول، د علم او معارف خپرېدل او پراختيا، د مطبوعاتو، دفکر او بيان د آزادۍ تظمينول، د هر ډول نژادي، ژبني، او سيمه ايزو تعصب او لوړتيا غوښتنومخه نيول، د قانون په واسطه د افرادو طبيعی اوټولنيزو حقوقو تأ مينول، ظلم، رشوت، پټي سوداگری (قاچاق) او بی عدالتيو سره مبارزه کول، په ټولنيز ژوندکې د افراط او تفريط څخه ډډه کول، د تخنيک اوصنعت رواجول، په هېواد کې دهر چاله پاره د کار او تعليم د زميني برابرول، د کارګرو او بزګرو حقوق، اقتصادی او زراعتي اصلاحاتو ته پاملرل، د موهوماتو او مزخرفاتو سره مجادله کول، د ملی ژبی پښتو او پښتونستان د ملی خودارديت پرننګه درېدل، د بشر د حقوق د اعلاميې او بين المللي صلح او سلم غوښتل او په عملی صورت بې تطبيقول .

بڅرکی صاحب په پورته يادشوي کتاب کې ليکلې چي دويښ زلميانو دجنبش لومړې مرام په ۱۳۲۷ او دوهم يي په ۱۳۲۸ لمريزکال دزمري دمياشتي په ۲۷ نيټه تصويب شوېدی . گران لوستونکي محمد علم بڅرکی "ويښ ځلميان دافغانستان يو سياسي تحريک" په نامه کتاب کښي دخادم صاحب او پښتو ادب دشپږو ستورو دسياسي فعاليت په اړوند معلومات تر لاسه کولاي شي.

ارواښاد خادم دحقيقت دڅرگندولو سره مينه لرل ،تل يې هر څه بربنډ ويل. خادم صاحب په زيات شمير ادبي او علمي محافلو کې برخه اخيستې ده، او کله کله ددولت اړونده ا رگانو لخوا په ستاين ليکونو او ډاليو سره نازول شوۍ او ستاينه يې شوېده.

مرحوم خادم دفلسفي اند او علمي شخصيت څښتن و،هغه په رښتيا سره دخپل ولس سره مينه درلوده او دهغه خدمت يي په ډيره خوښۍ سره کاوه.

هغه د هر ډول مشكلاتو او سختيو په مقابل كښي د مقاومت، صبر او حوصلې لارښوونه كول.

استاد خادم دمعاسرو ادبياتو دهغو پنځو ستوروڅخه وچې دپښتو ادب او کلتور يي ځلولۍ دی ،اوديوه داسي ويښ زلمي په احساس يې دپښتو ادب چوپړ کړۍ چې دنن زلميان يې درناوۍ کوي.

مرحوم بينوا صاحب ليکي "ښاغلی قيام الدين خادم په اوسنيو ليکوالو او شاعرانو کې دقدامت او مشرتوب حق لري ،دافغاني پوهانو او اديبانو په لومړۍ ډله کښي دريږې".

ارواښاد کانديد اکاديميسن سر محقق صديق روهي دده په اړه په خپل کتاب دپښتو دادبياتو تاريخ کي ليکي. "کله چې دويښ زلميانو پر ادبياتو باندي بحث کيږي نو لومړی ځل پاره دحبيبي، الفت، بينوا، خادم، رښتين او رشاد نومونه په ذهن کې تداعي کيږي، ځکه چې دپشتو دمعياري ژبي، ليکدو د "املأ" او ادبي سبک په پالنه کې ډير ستر خدمتونه تر سره کړي او زيات شاگردان يې روزلي دي.

لوي استاد "حبيبي" او فاضل استاد "رشاد" دواړه دادبي او تاريخي څيړنو سر لاري اوپه خپله برخه کښي دتبحر په لحاظ بې ساري دی .محترم استاد پوهاند رښتين هم په گرامر او ادبي تاريخ کې لوي لاس لري . الفت ،بينوا او خادم که څه هم ادبي څيړني تر سره کړي خو هغوي زياتره درښتيا ددورې دنامتو شاعرانو په توگه شهرت لري. روهي صاحب داهم زياتوي چې "خادم صاحب دپښتو او پښتونولۍ اودهيواد له ترقی سره ډيره مينه درلوده، هغه دښو احساساتو خاوند او د لهجې سراحت يې درلود".

استاد خادم په اوسني ليکوالو کې خپل ژوند ليک خپورکړی دی ،په يوه برخه کې يې د "زما پر حيات انتقادات" تر سر ليک لاندي داسي ليکلي دي: په ژوندانه کې هيڅوک له انتقاده نه دی خلاص هغه انتقادونه چې په مايي خلک کوي دادي:

خلک په امورو کې دنورو نورو ملاحظاتو مراعات کوي ،مگر زه په حقيقت او واقيعت پښې نشم ايښوداي. ما خپل دغه عادت په هغه نظم کې چي (د شاعر مسلک) يي نوم دی شه تصوير کړی دی .

زه داټولي خبري اورم مگر دځان سره وايم: "ډيري خولې ډيري خبري".

روهي صاحب ليکې داپورته ليکنه دخادم صاحب دنثر نمونه هم کيداي شي ؛ دده په نثر کي ايجازليدل کيږي اودځينو ليکوالو په شان دحق الحمې دپاره خبره نه اوږدوي ،بلکه نيغ په نيغه خپل مطلب بيانوي . پاي

يادونه : درنو لوستونکو! له بده مرغه دټولو هڅو او زيار تر څنگ مې ونشوه کولاي دخادم صاحب دژوند ليک په اړوند هغه څه راټول کړم کوم چي ما اړين بلل . پدي کار کې زه دځان لټي نه بلکه دامکاناتو او په بهر کي دعلمي او تاریخي کتابونود زيرمتونو دنشتوالي عمده لامل بولم . نه پوهيږم چې ولي زموږ دژبي دداسي ليکوالو دژوند په هکله دومره کم څه ليکل شوي دي ؟ چې دلوستونکي تنده نشي پري ماتيداي .

تر کومه ځايه چې گران لوستونکي خبر دي دخادم صاحب اولادونه په امريکا کښي اوسې هيله مي داده چې هغوي دخپل پلار دژوند ليک په تکميل کولو کې مرسته وکړي.[*]

2008-12-11T08:38:00.001-08:00

په دی وسيله کی د ټولو پوهانو څخه هيله کيږی چه په دهغه دانشنامه کی زموږ سره همکاری وکړی. ډيره مننه

دانشنامه در لاس لاندی ده. . .

عبدالشکور رشاد

2008-12-11T08:22:00.000-08:00

علامه عبدالشکور رشاد
لـيكـنه: ډاكټـر طارق "رشـاد"
كمپوز او ترتيب: محمـدحامد "متواضع"

اكاډيميسن پوهاند رشاد د ۱۹۲۱ م كال د نومبر پر ۱۴ ( د ۱۳۰۰ ل كال دلړم د مياشيتي پر درويشتمه نېټه ) چې له لويي برتانيې څخه زموږ دګران هيواد افغانستان د سياسي خپلواكۍ دوه كاله تېر سوي وه د كندهار ښار د بابړو د كوڅې په يوې مخوري او درنې كورنۍ كې سترګي دې نړۍ ته پرانيستې ، چي دې كورنۍ د سوداګرۍ تر څنګ دعلم او پوهي سره ښه مينه درلوده او پلار يې ارواښاد عبدالغفور خان دمروجو علومو د مطالعې خاوند او پر خپلي مورنۍ ژبي سربېره يې ، په پاړسي عربي ، اردو او انگريزي ژبو پوهيدى او نيكه يې حاجي محمد اياز خان دخپل وخت مشهور سوداګر او ورنيكه يې ( غور نيكه ) محمد جان خان ، تر نيكه يې نېك محمد خان او سرنيكه يې لكي صاحب خان چي ديو لك سكو خاوند او دمعاصر افغانستان دبنسټ ايښودنكي ستر احمدشاه بابا ( ۱۷۴۷ ? ۱۷۷۳ م ) د وخت له مشهورو خلكو څخه و.

دا كورنۍ پخوا دپاچا جوړونكو (King Makers) كورنيو څخه بلل كېده ، لكه نور محمد خان بابړ چي ( مستوفي الممالك ) او ګل محمد خان بابړ چي د ( امين الملك ) دنده سرته رسوله او دافغانستان ټولي اقتصادي او دهغه دپلان چاري ور دغاړي وې ، دلوي احمدشاه بابا سره يې كورنۍ دوستي هم درلوده او دهغه د لمسي شهزاده زمان چي وروسته له خپل پلار تيمور شاه څخه پر تخت كښېناست او دشاه زمان په نوم يې شهرت تر لاسه كړ ، خسر يې هم و .

داستاد رشاد په روزنه او پالنه كي په لومړي ګام كي دهغه فاضل پلار مهمه ونډه درلوده ، لكه چي دى خپله د ګوربت مجلې سره په مركه كي وايې:

"زما لومړى استاد زما پلار و ، پر هغه دي خداى ﷻ ورحميږي زه يې روزلى ، خو متاسفانه چي د هغه سيورى په ۱۳ كلنۍ كي زما له سره څخه ليري سو او ما دده له ټول فضيلت څخه استفاده ونه سوه كړاي ، تقريبا ً ۶۹ ( اوس ۷۳ ) كاله وړاندي ما انګرېزي الفبا له پلاره زده كړې او عربي كتابونه مي هم تر مختصر پوري له پلاره سره ويلي دي ، پاړسي كتابونه مي لكه ګلستان ، بوستان ، حافظ او نور ټول له پلاره سره لوستي ، البته نور استادان مي هم درلوده، خو لومړى استاد مي پلار و."

او همدارنګه د افغانستان په نوم كوم اخبار چي په لاهور كي خپرېدى او پښتو برخه يې درلوده ، د دوى پلار ته را استول كېدى او هغه يې مطالعه كاوه .
خو د خپلي ځيركتيا له امله ډېر ژر په ۱۹۳۳ م كال كې په لومړي درجه له ښوونځي فارغ او په ۱۹۳۴ م كال يې پر ديارلس كلنۍ د ښوونكي په توګه رسمي ماموريت پيل كړ ، چي د پوهي او سن دلږوالي له امله يې په كوچني ښوونكي ډېر شهرت پيداكړ چي حتى ډير شاګردان به يې تر ده مشران هم وه .

په ۱۹۴۶ م كال دكندهار د ښار دانتخابي ټولني رئيس او په ۱۹۴۷ م كال دكندهار د ښاروال مرستيال سو او له ۱۹۴۷ م كال وروسته هندوستان ته ولاړ ، هلته يې خپلو ځانګړو زده كړو او هم يې دپښتنواو پښتو په اړه ژورو څيړونو ته دوام وركړ ، چي د "لودي پښتانه" كتاب ، چي ۴۲۰ مخونه لري او "سوري پښتانه" چي ۴۰۰ مخونه لري يې ښه بيلګي دي او دهغه تر څنګ يې هندي ژبي او ديوانګري ليكدود هم زده كړ او څه سانسګريټ او انګرېزي ژبي يې هم وكوتي . ۱۹۵۲ م كال د ويښو ځلميانو چي د افغانستان لومړي ملي ديموكرات ګوند و ، د استازي په توګه د كندهار د ښاريانو له خوا پارلمان ته انتخاب سو خو دكندهار د والي عبدالغني خان ( قلعه بيګي ) او دچارواكو دمخالفت په وجه چي د ويښ ځلميانو او پوهاند رشاد سره يې درلود د دوى د رائيو صندوق د پوليسو له خوا ضبط او دى دښاروالۍ له تالار او انتخاباتي حوزې را وايستل سو . په ۱۹۵۷ م كال دپښتو ټولني د مسلكي غړي او دكابل پوهنتون د ژبو او ادبياتو د پوهنځي د استاد په توګه وپېژندل سو چي وروسته بيا دپښتو ټولني د رياست مسلكي مرستيال وټاكل سو ، سره له دې چي دكابل پوهنتون دژبو او ادبياتو د پوهنځي استاد هم و . په ۱۹۶۱ م كال دپخواني شوروي اتحاد دسنت پيرزبورګ (پخوانى لينن ګراد) دښار د ختيځ پېژندني د انستيتوت د پښتو ژبي د استاد په توګه د دوه نيم كاله له پاره ولېږل سو ، چي وروسته افغانستان ته راستون او د كابل پوهنتون د ژبو، ادبياتو او بشري علومو د پوهنځي په پښتو څانګه كي استاد او بيا د دغه ډيپارټمنټ (څانګي) شف (مشر) سو او د وخت لوړه علمي رتبه پوهاندي يې په ۱۹۷۴ م كال كي تر لاسه كړه، څو د۱۹۷۸ م تر پېښي وروسته ډېر ژر لزوماً تقاعد ته سوق سو، خو ددې رژيم د مخالفت سره ? سره يې خپلي علمي او فرهنګي اړيكيد كابل پوهنتون، د علومو د اكاډمۍ، علمي ټولنو او كړيو سره وساتلې.

استاد رشاد لومړى شعر په ۱۹۳۴ م كال پر ديارلس كلنۍ ويلى، خو د هغه لومړى شعر په ۱۹۳۸ م او لومړى څېړنيزه ليكنه په ۱۹۴۱ م كال د افغانستان په مطبوعاتو (طلوع افغان) كي خپاره سوي دي . دده په وينا له ۲۶ كلنۍ څخه د ويښو ځلميانو د نهضت غړى و .

د جهاد پر مهال په كابل كي اوسېد، خو مضامين او شعرونه به يې په مستعارو نومونو چي په هيواد كي خطر ورته پېښ نه كړي، د كلفورنيا په Freedom ، د ناروې په مجاهد ولس، جرمني ، اطريش، هند، پېښور ، كراچي او نورو ځايونو كي خپرېدل او چي ډېر به ترخه نه وو او په سمبوليك ډول به پكي د وخت رژيم غندل سوى او ملي جهاد او آزادي ستايل سوې وه ، په كابل كي هم خپرېدل او له ۱۹۹۲ م كال وروسته چي د تنظيمونو تر منځ د واك د ساتلو او يا تر لاسه كولو جګړه پيل او ايتنيكي اختلافاتو ته لمن ووهل سوه، د هغه دغندني په خاطر يې هم شعرونه او ليكني له هيواد څخه دباندي خپرې كړي او د طالبانو په وخت كي په يوه غونډه كي چي د ۱۹۷۹ م كال د روسانو د يرغل د غندني په اړه نيول سوې وه، استاد رشاد د سر په بيه د طالبانو سياست د روشنفكرانو او دموكراسۍ په اړه وغانده او دا يې په ډاګه وويل چي: " زه ويښ ځلمى وم ، يم او اوسم به او دا ګوند هغه ګوند دى چي په افغانستان كي يې د لومړي ځل له پاره د ډيموكراسۍ ږغ پورته كړ ."

د ۱۹۷۸ م كال تر پيښي را وروسته بيا تر ۱۹۹۲ م كال پوري ددوى د سياستونو د غندني په اړه يوه شعري ټولګه د " ملحد شاهۍ" په نوم ليكلې او د ۱۹۹۲ م كال څخه بيا تر ۱۹۹۶ م كال پوري يوه شعري ټولګه د"تنظيم شاهۍ يا ملا شاهۍ" په نوم ليكلې او وروسته يې د طالبانو تر سقوط پوري د " طالب شاهۍ" په نوم يوه شعري ټولګه ليكلې ده . استاد د خپل ژوندانه تر وروستۍ شېبې پوري د زورواكۍ او بلواكۍ پر ضد شعرونه او ليكني كړي دي ، خو په څرګند ډول ويلاى سو چي ژوند يې تل د چارواكو سره په مخالفت (اپوزيشن) كي تېر سوى دى ، چي نه يې ظالم واكمنان منلي او نه يې پردۍ واكمنۍ ، د ډيموكراټ او متعادل سياست خوښوونكى او ريفورمست دى . په دغه توپير چي په لږ آزاد چاپېريال كي يې مخالفت څرګند او د اختناق په شرايطو كي به يې په پټه او سمبولونو مخالفت كاوه . له دا ټولو ستونځو سره سره چي په وار وار تعقيب سوى او تهديد سوى و او دا امكان يې هم تر لاسه كړى وو چي څو ځله په شخصي ډول جاپان ، هندوستان ، پاكستان ، يمن امريكا، سعودي عربستان او نورو هيوادونو ته سفرونه وكړي ، خو خپل هيواد يې خوشي نه كړ او بيرته خپل هيواد ته راستون سوى دى .

ارواښاد استاد به تل دا ويل چي " هيوادپر هر چا ګران دى خو ما ايمان پر راوړى ، كه مرم هم به دلته يم او كه ژوندى يم هم به دلته يم."

ارواښاد استاد په پاړسي، عربي، اردو، هندي، روسي او انګريزي ژبو پوهېدى او له تركي او جاپاني ژبو څخه يې هم استفاده كولاى سواى . پر خپلي مورنۍ ژبي سربېره يې په پاړسي او اردو ژبو كي هم ښه عروضي شاعري كوله ، خو دوى خپل ټول ژوند د پښتو ادب د پرمختگ او ودي په لاره كي تېر كړى دى ، علمي ، ادبي او تاريخي اثار يې ليكلي ، د نړيوالو ادبياتو ژباړي يې كړي او زيات شعرونه يې زموږ شعري نړۍ ته ډالۍ كړي دي . ددوى (۴۹) اثار له سلګونو مقالو سره چاپ سوي دي چي په لاندي ترتيب سره ذكر كيږي :

چاپي اثار:

۱- ملحد شاهي يا كمونيست شاهي، شعري ټولګه ده چي د ۱۹۷۸ م كال د كودتا څخه تر ۱۹۹۲ م كال پوري د وخت د حكومت د كړنو غندنه پكي سوې ده.
۲- تنظيم شاهي ، شعري ټولګه ده چي د ۱۹۹۲م كال څخه تر ۱۹۹۶ م كال پوري د هغه وخت د حالاتو ذكر پكي سوى د ى .
۳- طالب شاهي ، شعري ټولګه ده، چي د طالبانو د حكومت وروسته چاپ سوې ده.
۴- لودي پښتانه په ۴۲۰ مخونو كي، د ۱۹۵۸ م كال چاپ .
۵- ډهلي د پښتنو په وخت كي، سريزه، د ۱۹۶۰ م كال چاپ .
۶- د ليو تولستوى درې نكلونه، (پښتو ژباړه) د ۱۹۶۱ م كال چاپ .
۷- د يولسم ټولګي پښتوقرائت ، د ۱۹۶۱ م كال چاپ .
۸- د دولسم ټولګي پښتوقرائت، د ۱۹۶۱ م كال چاپ .
۹- د امير خسرو دهلوي هندي شاعري، د ۱۹۷۴ م كال چاپ .
۱۰- د خيرالبيان لغتونه، سريزه، په ۱۲۲ مخونوكي، د ۱۹۷۴ م كال چاپ .
۱۱- د خيرالبيان په سريزه كي درې مقالې، د ۱۹۷۴ م كال چاپ .
۱۲- د دولت لواڼي د دېوان سريزه ، د ۱۹۷۴ م كال چاپ .
۱۳- د واصل روښاني دېوان، سريزه او سمون، د ۱۹۷۴ م كال چاپ .
۱۴- پاڼي ڼي، اښت ادهياى او په هغه كي پښتو كلمې، د ۱۹۷۵ م كال چاپ .
۱۵- ګيتانجلي (د رابندراناټ ټاګور اثر) د پښتو ژباړي سريزه، په ۱۰۴ مخونو كي ، د ۱۹۷۵ م كال چاپ .
۱۶- تاج (د رابندراناټ ټاګور اثر) د پښتو ژباړي سريزه، د ۱۹۷۵ م كال چاپ .
۱۷- د ګولډن شتت د فرهنګ سريزه، د ۱۹۷۷ م كال چاپ .
۱۸- د ګلشن روه سريزه په ۱۹۲ مخونو كي، د ۱۹۷۷ م كال چاپ .
۱۹- د احمدشاه بابا د پښتو اشعارو شرحه، سريزه او سمون، د ۱۹۷۷ م كال چاپ .
۲۰- د احمدشاه بابا د دېوان غورچاڼ، د ۱۹۷۸ م كال چاپ .
۲۱- بديع درسي كتاب ، د دارالمعلمين له پاره، د ۱۹۸۰ م كال چاپ .
۲۲- د ابن سينا مخارج الحروف پښتو ژباړه .
۲۳- د پښتو تجويدونو تاريخچه په ۷۴ مخونو كي، د ۱۹۸۰ م كال چاپ .
۲۴- د پښتو اسماء الحسنى سريزه، د ۱۹۸۰ م كال چاپ .
۲۵- دڅمكنو ميا عمر، د ۱۹۸۱ م كال چاپ .
۲۶- د حاجي جمعه باركزي د دېوان سريزه او لغتنامه، د ۱۹۸۲ م كال چاپ .
۲۷- پر افغانستان او بريتانوي هند باندي څو خبري، د ۱۹۸۲ م كال چاپ .
۲۸- د پټي خزانې فرهنګ، د ۱۹۸۳ م كال چاپ .
۲۹- در بارۀ ظفرنامۀ اكبري و ناظم آن، د ۱۹۸۶ م كال چاپ .
۳۰- د قصه خوانۍ خونړۍ پېښه، د ۱۹۸۸ م كال چاپ .
۳۱- لس مقالې، د ۱۹۸۸ م كال چاپ . .
۳۲- سوبهاش چندرابوس، د ۱۹۸۹ م كال چاپ . .
۳۳- د زړه ويني (شعري ټولګه)، د ۱۹۹۱ م كال چاپ .
۳۴- د افغانستان بدي ورځي (شعري ټولګه)، د ۱۹۹۴ م كال چاپ .
۳۵- لولپه پېغله (شعري ټولګه) ، د ۱۹۹۵ م كال چاپ .
۳۶- كوروش خون آشام، ( پاړسي نظم) ، د ۲۰۰۰ م كال چاپ .
۳۷- د پښتنو غميزه (شعري ټولګه)، د ۲۰۰۱ م كال چاپ .
۳۸- خښمېدلې امريكا (شعري ټولګه)، د ۲۰۰۲ م كال چاپ .
۳۹- د واده كلى كربلا سو (شعري ټولګه) ، د ۲۰۰۳ م كال چاپ .
۴۰- د تودو وينو حمام افغانستان سو (شعري ټولګه)، د ۲۰۰۳ م كال چاپ .
۴۱- د افغانستان د تاريخي جغرافيې په اړه د علامه رشاد سره د مركو ټولګه، (لومړۍ برخه)، د ۲۰۰۴ م كال چاپ .
۴۲- تېروتني (تاريخي او ادبي) لومړۍ برخه، د ۲۰۰۴ م كال چاپ .
۴۳- بې لاسو ښځه (د ليو تولستوى د اثر ژباړه)، د ۲۰۰۴ م كال چاپ .
۴۴- لوى احمدشاه بابا د خلګو له نظره ، ( د افغانستان د اكاډيمۍ له خوا)، د ۱۹۹۱ م كال چاپ .
۴۵- روڼې اوښكي (شعري ټولګه) په ۱۲۰ مخونو كي، د ۲۰۰۵ م كال چاپ .
۴۶- د ګلانو ګېډۍ (شعري ټولګه)، په ۴۶ مخونو كي، د ۲۰۰۵ م كال چاپ .
۴۷- د بېنوا ياد، په ۴۵ مخونو كي ، د ۲۰۰۵ م كال چاپ .
۴۸- ادبي نثرونه، په ۶۱ مخونو كي ، د ۲۰۰۵ م كال چاپ .
۴۹- د كارنامو مېرمني، په ۶۸ مخونو كي ، د ۲۰۰۵ م كال چاپ .
۵۰- نصاب الصبيان، سريزه، ۱۹۸۲ م كال چاپ .
۵۱- فوايد فقيرالله، لغتنامه او تعليقات، ۱۹۸۰ م كال چاپ .
۵۲- د پښتو - جاپاني قاموس په باب .
۵۳- د حيات افغاني د پښتو ژباړي تصحيح، تحشيه او تعليقات.
۵۴- د حالنامې سريزه، تعليقات او لغتنامه .
۵۵- د پټي خزانې عروضي اړخ .
۵۶- د تاريخ سياح مسيحي كتنه او نظر .
۵۷- د زمانشاه او سلطان ټيپو سريزه .
۵۸- پښتانه شعراء (دريم ټوك) د ۲۷ شاعرانو د احوالو او اثارو پېژندنه، تصحيح او تنقيح .
۵۹- د ملاعبدالباقي د تبيين الواجبات سريزه .

ناچاپه اثار:

۱- پښتانه شعراء په اردو ژبه كي ، په دغه اثر كي هغه پښتانه معرفي سوي دي چي په اردو ژبه يې شعرونه ويلي دي، په دغه اثر كي (۳۸۳) تنه شاعران راغلي دي ، ۸۵۰ مخونه لري .
۲- پښتانه شعراء په پاړسي ژبه كي ، په دغه اثر كي هغه پښتانه معرفي سوي دي چي په پاړسي ژبه يې شاعري كړې ده ، په دغه اثر كي (۲۰۰) تنه شاعران معرفي سوي دي ، ۷۰۰ مخونه لري .
۳- غالب جنگ غازي نواب احمدخان بنګښ او د هغه كورنۍ، ۱۹۰ مخونه لري.
۴- آيا؟ په دغه اثر كي هغه تېروتني او تېر ايستني په ګوته سوي چي هغه په پښتو او پاړسي ادبياتو او تاريخ كي د پاملرني وړ دي ، ۵۰۰ مخونه لري .
۵- د قومو او قبيلو په باب ياداښتونه، ۶۷۰ مخونه لري .
۶- مستشرقين، په دغه اثر كي (۲۰۰) تنه ختيځ پوهان چي د افغانستان، پښتو او پاړسي ژبو په باب يې څېړني كړي ، معرفي سوي دي ، ۵۴۰ مخونه لري .
۷- امين الملك ګل محمدخان غورياخېل بابړ او د هغه كورنۍ چي د استاد له نيكونو څخه دى ، ۲۴۰ مخونه لري .
۸- ملي قهرمان غازي محمداكبرخان ، ۲۳۰ مخونه لري .
۹- سوري پښتانه، ۴۰۰ مخونه لري .
۱۰- د كندهار د مدرسو تدريسي نصاب، ۴۰۰ مخونه لري .
۱۱- حضرت، ۲۳۰ مخونه لري .dابوبكر صديق
۱۲- په زړه پاړسي ، پهلوي او اويستا كي پښتو كلمې، (د پوهنتون د ماسټرۍ په نصاب كي شامل اثر) ۳۸۰ مخونه لري .
۱۳- د كندهار زيارتونه، ۷۰۰ مخونه لري .
۱۴- ادبي قاموس، دغه اثر شپږ ټوكه دى ، لومړى ټوك (۱۲۰۰) مخونه، دوهم ټوك (۶۳۰) مخونه، دريم ټوك (۱۲۵۰) مخونه، څلورم ټوك (۶۰۰) مخونه، پنځم ټوك (۶۵۰) مخونه او شپږم ټوك (۱۲۰) مخونه لري .
۱۵- پښتانه مصنفين، دغه اثر درې ټوكه دى، لومړى ټوك (۱۰۰۰) مخونه، دوهم ټوك (۷۶۰) مخونه او دريم ټوك (۵۸۰) مخونه لري .
۱۶- جغرافيايي ياداښتونه، دغه اثر دوه ټوكه دى ، لومړى ټوك (۸۰۰) مخونه او دوهم ټوك (۳۶۰) مخونه لري .
۱۷- د كندهار تاريخي ياداښتونه، دغه اثر دوه ټوكه دى ، په لومړي ټوك كي مخكي تر مغلو حالات بيان سوي دي او (۹۷۰) مخونه لري او په دوهم ټوك كي وروسته تر مغلو حالات بيان سوي دي چي (۱۰۴۰) مخونه لري .
۱۸- د احمدشاهي عصر نوميالي، دغه اثر هم دوه ټوكه دى، لومړى ټوك (۵۰۰)مخونه لري او دا برخه د احمدشاهي شاهنامې د تعليقاتو په نامه راغلې ده . دوهم ټوك (۴۲۰) مخونه لري چي په دې برخه كي له احمدشاهي شاهنامې پرته د نورو نومياليو ذكر راغلى دى .
۱۹- پښتانه مشاهير، درې ټوكه دى ، لومړى ټوك (۱۵۰) مخونه ، دوهم ټوك (۲۰۰) مخونه او دريم ټوك يې تر لاس لاندي و لږ ليكل سوى دى .
۲۰- د طريقت شجرې ، د هغو طريقو په باب چي په افغانستان او پښتنو كي مشهوري دي ، ۲۰۰ مخونه لري .
۲۱- نسبي شجرې، دغه شجرې پنځه ټوكه دي، لومړى ټوك په هندوستان كي د پښتنو نوابيو او نامتو كورنيو په اړه دى، (۲۷۰) مخونه لري، دوهم ټوك د سدوزو پاچاهانو، شهزاده گانو او سردارانو په اړه دى ، (۹۰) مخونه لري، دريم ټوك د محمدزيو پاچاهانو ، شهزاده ګانو او سردارانو په اړه دى، (۱۸۵) مخونه لري ، څلورم او پنځم ټوكونه د پښتنو قومو او قبيلو په اړه عمومي شجرې دي، چي څلورم ټوك (۳۲۰) مخونه او پنځم ټوك (۱۲۰) مخونه لري .
۲۲- سل متله په اوو ژبو، دغه اثر په څلورو ټوكونو كي دپښتو، پاړسي عربي، انګريزي، روسي، اردو او تركي ژبو ورته متلونه راوړي دي .
۲۳- ۲۰۰۰ دوه زره روسي متله په پښتو ژبه ، دغه اثر څلور ټوكه دى، لومړى ټوك (۳۶۵) مخونه ، دوهم ټوك (۴۵۰) مخونه، دريم ټوك (۴۲۰) مخونه او څلورم ټوك (۴۲۵) مخونه لري .
۲۴- د خوشال فرهنګ، دغه اثر اووه ټوكه دى، لومړى ټوك طب نامه (۴۰۰) مخونه، دوهم ټوك بازنامه (۲۶۰) مخونه، دريم ټوك رباعيات او قطعات (۲۸۰) مخونه، څلورم ټوك دستارنامه (۴۸۰) مخونه، پنځم ټوك غزليات او قصايد (۵۲۰) مخونه، شپږم ټوك غزليات او قصايد (۳۲۰) مخونه، اووم ټوك غزليات او قصايد (۳۶۰) مخونه لري .
۲۵- د پټي خزانې فرهنګ، دوهم ټوك، (۴۰۰) مخونه لري .
۲۶- د ګلشن روه لغتنامه ، (۸۰۰) مخونه لري .
۲۷- نواب حافظ رحمت خان بړيڅى او د هغه كورنۍ (د افغانستان د علومو اكاډيمۍ له خوا تر چاپ لاندي دى) .
۲۸- د فرهنګونو په باب، په دغه اثر كي هغه ټول فرهنګونه چي په ختيځ كي ليكل سوي ، معرفي سوي دي ، ترتيب يې په لاندي ډول دى :

? پښتو فرهنګونه (د الفبا په ترتيب).
? پاړسي فرهنګونه (د الفبا په ترتيب).
? عربي فرهنګونه (د الفبا په ترتيب).
? تركي فرهنګونه (د الفبا په ترتيب).
? هندي فرهنګونه (د الفبا په ترتيب).

۲۹- بديع، (۷۵۰) مخونه لري .
۳۰- بيان، (۵۰۰) مخونه لري .
۳۱- قافيه، (۶۵۰) مخونه لري .
۳۲- عروض، دغه اثر څلور ټوكه دى، لومړى ټوك (۱۱۳۰) مخونه، دوهم ټوك (۳۶۸) مخونه ، دريم ټوك (۴۴۰) مخونه او څلورم ټوك (۹۵) مخونه لري .
۳۳- معاني، (۶۵۰) مخونه لري .
۳۴- نقد، د پښتو، پاړسي ، او عربي ادبياتو په تاريخي او علمي برخو كي، (۵۰۰) مخونه لري .
۳۵- مكتبي قاموس، په دغه اثر كي د ښوونځيو د كتابونو(۶۰۰۰) لغاتونه تشريح سوي دي .
۳۶- په ګلشن روه كي د بابو جان منتخبات نثر نه دى، (د پوهاندۍ اثر) ۲۴۰ مخونه لري .
۳۷- لاله، (شعري ټولګه)، (۱۵۰) مخونه لري .
۳۸- چاپ سوي څلوېښت حديثه .
۳۹- د محبت نغمې، (شعري ټولګه)، (۱۵۰) مخونه لري .
۴۰. نيم ديد، (شعري ټولګه) .
۴۱- د شعرونو پنځه ټولګي، لومړۍ ټولګه (۶۲) مخونه، دوهمه ټولګه (۵۰) مخونه، دريمه ټولګه (۱۲۶) مخونه، څلورمه ټولګه (۶۲) مخونه او پنځمه ټولګه (۱۸۰) مخونه لري .
۴۲- شمس الكفات خواجۀ بزرګ احمد بن حسن ميمندي، ، (۱۰۵) مخونه لري ، (نيمګړى اثر) .
۴۳- شهيد سردار محمدداود، ۱۸۰ مخونه لري ، (نيمګړى اثر) .
۴۴- امان الله شاه غازي .
۴۵- (۱۰۰) زاړه لغاتونه .
۴۶- د سنسكريت ژبي ګرامر، (۷۴۰) مخونه لري .
۴۷- د جاپاني ژبي ګرامر او معلومات، دغه اثر دوه ټوكه دى، لومړى ټوك (۱۳۰) مخونه او دوهم ټوك (۱۶۵) مخونه لري .
۴۸- د روسي ژبي ګرامر، دغه اثر هم دوه ټوكه دى، لومړى ټوك (۱۶۰) مخونه او دوهم ټوك (۱۷۰) مخونه لري .
۴۹- په پښتو كي مناظرې، (۷۵) مخونه لري .
۵۰- الفنامې، (۸۵) مخونه لري .
۵۱. د پښتو نظم عروضي سيستم، (۴۵۰) مخونه لري .
۵۲- په پښتو كي د نظم ډولونه، (۲۹۰) مخونه لري .
۵۳. سبك پېژندنه، (۲۰۰) مخونه لري .
۵۴- د ډورن په پښتو ډكشنري كي تېروتني .
۵۵- تېروتني او تېر ايستني، په پښتو، دري او عربي كتابونو كي .
۵۶. پښتو نكلونه او پښتو كيسې .
۵۷- ځيني ادبي خبري، (۲۰۰) مخونه لري .
۵۸- د جاپان سفرنامه (يون ليك)، (۹۰) مخونه لري .
۵۹- د امريكا سفرنامه (يون ليك)، (۱۰۰) مخونه لري .
۶۰- د يمن سفرنامه (يون ليك)، (۱۳۵) مخونه لري .
۶۱- بړيڅي پښتانه، (۱۲۰) مخونه لري .
۶۲- غازي ايوب خان، (نيمګړى اثر) .
۶۳- برمكيان، (۲۲) مخونه لري (نيمګړى اثر) .
۶۴- زړه پاړسي (فـُـرس قديم)، (۵۰) مخونه لري .
۶۵- د سوسيالوجۍ په اړه ياداښتونه، (۱۲۰) مخونه لري .
۶۶- پښتانه شعراء په عربي ژبه كي، (نيمګړى اثر) .
۶۷- د پښتو كتابو كاتبان، (۱۲۰) مخونه لري .
۶۸- تعليقات ، (۶۰) مخونه لري .
۶۹- سرياني قصيده، (۴۰) مخونه لري .
۷۰- د خوشال خان ياد، (۱۰۰) مخونه لري .
۷۱- عربي ګرامر، (۱۲۰) مخونه لري .
۷۲- شيخ قاسم سليماني، (۱۲۰) مخونه لري .
۷۳- د تحفه القاسمي په اړه نيمګړې ليكنه .
۷۴- دخوستي، تڼي، ګوربزي لهجو ځيني كلمات .
۷۵- رقوم نويسي .
۷۶- پنځه كتابونه د مختلفو ياداښتونو، (۶۰۰) مخونه لري .
۷۷- د محاربۀ كابل په اړه نيمګړي تعليقات .
۷۸- پردي دودونه، (۲۰) د مخونه لري .
۷۹- د فوايد دعوا لغتونه، (۱۵۰) مخونه لري .
۸۰- وحدة الوجود، (۴۰) مخونه لري .

كه ددوى ۸۰ ناچاپ اثار د ټوكونو په ډول وشمېرو چي ما ته څرګند دي (۱۱۶) ټوكه ناچاپ اثار د كتابونو په ډول او په لسهاوو ناچاپه مقالې او نور اثار يې هم سته ، چي ډيري څېړني ته اړتيا لري او هغه چي موږ ته څرګند دي ، په ټوليز ډول د استاد (۵۹) اثار او په سلهاوو مقالې او شعرونه چاپ او (۸۰) اثار او په لسهاوو مقالې او شعرونه يې ناچاپ پاته دي.

اكاډيميسن پوهاند عبدالشكور رشاد د خپل استعداد، علاقې، پرله پسې زيار او مطالعې په نتيجه كي عالم، عامل او معلم پېژندل سوى او د پښتو ادبياتو د تاريخ د معاصري دورې ليكوال ارواښاد كانديد اكاډيميسن سر محقق محمدصديق روهي د استاد په اړه ليكي :
"پوهاند رشاد په تاريخ، ادبپوهنه او لغت پوهنه كي د تبحر درلودلو له امله د روښانفكرانو له خوا د"فاضل استاد" لقب ګټلى دى . د ده د معلوماتو پراختيا او قوي حافظه اورېدونكى په حيرت كي اچوي.

فاضل استاد په اوسني وخت كي د پښتو او پاړسي ادب د كلاسيكو متونو د مشكلاتو د حل كولو له پاره يوه مهمه مرجع ګڼل كيږي .
استاد رشاد نه يوازي د خپل علمي تبحر له كبله، بلكي د تقوى او د نفس د مناعت په درلودلو سره د پوهانو او روښانفكره قشر په منځ كي خاص محبوبيت ګټلى دى ."

هېره دي نه وي چي فاضل استاد ته د ۱۳۸۲ ل كال د مرغومي پر نهه ويشتمه په جلال آباد ښار كي دده په وياړ جوړ سوي سيمينار په ترڅ كي د (علامه) بېسارى دروند لقب وركړه سو.

دا ستر پوهاند او نابغه علامه رشاد بابا د ۱۳۸۳ ل كال د لېندۍ د مياشتي پر يوولسمه (۱۱مه) نېټه، د چهارشنبې په ورځ د كابل په څلورسوه بستريز روغتون كي د ماپښين پر دوولس نيمو (۱۲:۳۰) بجود زړه د ناروغۍ له امله په حق ورسېد.[*، ژواک]

2008-10-20T23:27:00.000-07:00

{لطفاً متن زير را به پشتو ترجمه کنيد}

بدينوسيله از کليه دانشمندان گرامی افغانستان خواهشمنديم که در جهت گسترش و رفع اشتباهات دانشنامه با ما همکاری فرمايند.

دانشنامه در دست تهيه است...

آ

2008-10-20T04:47:00.001-07:00

ا

2008-10-20T04:46:00.003-07:00

افغانستان

ب

2008-10-20T04:46:00.001-07:00

پ

2008-10-20T04:45:00.001-07:00

پښتون

ت

2008-10-20T04:44:00.002-07:00

ټ

2008-10-20T04:44:00.001-07:00

ث

2008-10-20T04:43:00.000-07:00

ج

2008-10-20T04:42:00.002-07:00

ځ

2008-10-20T04:42:00.001-07:00

چ

2008-10-20T04:41:00.001-07:00

څ

2008-10-20T04:40:00.002-07:00

ح

2008-10-20T04:40:00.001-07:00

خ

2008-10-20T04:39:00.001-07:00

خادم، قيام‌الدين

د

2008-10-20T04:38:00.000-07:00

ډ

2008-10-20T04:37:00.002-07:00

ذ

2008-10-20T04:37:00.001-07:00

ر

2008-10-20T04:36:00.003-07:00

رشاد، عبدالشکور
رښتين، صديق‌الله

ړ

2008-10-20T04:36:00.001-07:00

ز

2008-10-20T04:35:00.003-07:00

ژ

2008-10-20T04:35:00.001-07:00

ږ

2008-10-20T04:34:00.003-07:00

س

2008-10-20T04:34:00.001-07:00

ش

2008-10-20T04:33:00.001-07:00

ښ

2008-10-20T04:23:00.002-07:00

ص

2008-10-20T04:23:00.001-07:00

ض

2008-10-20T04:22:00.001-07:00

ط

2008-10-20T04:20:00.001-07:00

ظ

2008-10-20T04:19:00.000-07:00

ع

2008-10-20T04:18:00.002-07:00

غ

2008-10-20T04:18:00.001-07:00

ف

2008-10-20T04:17:00.001-07:00

ق

2008-10-20T04:16:00.000-07:00

ک

2008-10-20T04:15:00.001-07:00

گ

2008-10-20T04:14:00.002-07:00

ل

2008-10-20T04:14:00.001-07:00

م

2008-10-20T04:12:00.002-07:00

مجروح، سيد بهاوالدين

ن

2008-10-20T04:12:00.001-07:00

ڼ

2008-10-20T04:10:00.001-07:00

و

2008-10-20T04:09:00.001-07:00

ه

2008-10-20T03:36:00.001-07:00

ی

2008-10-20T03:35:00.001-07:00